شهر دقيانوس
در حاشيه غرب هليل رود ، در پشته بهجرد تا هوکرد آثاري از تمدن کهن با هزاران قطعه سفال و آجر وجود دارد که به آن دقيانوس گويند و سالهاست که محل تاخت و تاز قاچاقچيان آثار عتيقه است که در اساطيرو افسانه هاي محلي آمده است ساختمانهاي قديمي جيرفت از بهجرد تا کنارصندل به گونه ي به هم متصل بوده که بزغاله ي بر پشت خانه هاي تمام مسير30 کيلومتري را طي کرده و اين موضوع نشاني از عظمت و بزرگي شهر دقيانوس بوده است .
تپه کنار صندل
در طول 400 کيلو متر رودخانه هليل تاکنون بيش از 100 منطقه باستاني شناسيي شده است محوطه هاي تاريخي جيرفت که در طول هزاره هاي سوم پيش ازميلاد آثار ارزشمندي را در خود جاي داده است جزئ غني ترين محوطه هاي تاريخي جهان محسوب مي شوند يکي از بقاياي اين تمدن عظيم تپه کنارصندل است که در 30 کيلومتري جيرفت قرار دارد سازه هاي خشتي آن که به عنوان مرکز مذهبي استفاده مي شده است و در بالاي آن معبدي قرار دارد يکي از عظيم ترين زيگوراتهايي يافت شده در دنيا بيش از چهار ميليون خشت است اين تپه قسمتي از شهري بوده که يک طرف آن وسعت دو کيلومتر داشته است در دومين فصل کاوشها که در سال گذشته انجام شد باستان شناسان موفق شدند آثار خطي مربوط به 3000 سال پيش ، يعني همزمان با اختراع خط در بين النهرين و سامرا در عراق است در لوح گلي که در عراق کشف شده به عظمت اين تمدن اشاره شده است حفاريهاي اخير جيرفت ابعاد تازه اي از تمدن هزاره هاي قبل از ميلاد را در جيرفت نمايان ساخت.
مطالعه بيش از 250 مهر كشف شده در جيرفت نشان داد كه اين منطقه در هزاره سوم پيش از ميلاد چهار راه تجارت بوده است. اين مطالعات اثبات كرد كه شهر باستاني كنارصندل در حوزه‌ هليل‌رود چهار‌راه تجاري بين افغانستان، پاكستان، تاجيكستان، خليج‌فارس و بين‌النهرين بوده ‌است.
"يوسف مجيد‌زاده"، سرپرست هيات كاوش در هليل‌رود در اين باره گفت: «مطالعه بيش از 250 مهر كشف شده در جيرفت، ارتباط تجاري اين منطقه در پنج هزارسال پيش با افغانستان، پاكستان، تاجيكستان، خليج‌فارس و بين‌النهرين را اثبات مي‌كند. اين مطالعات نشان داد كه جيرفت چهار‌راه تجاري اقتصادي در هزاره سوم پيش از ميلاد بوده‌است.»
او گفت: «علاوه بر وجود نقوش مختلف روي يك مهر، حك امضا تجاري اطلاعات مهمي را درباره نحوه زندگي افراد وارتباط‌هاي تجاري و اقتصادي مي‌دهد. مهرها نشان مي‌دهد كه تاجران با چه مناطقي تبادل كالا داشته‌اند. مهرهاي هر فرهنگ ومنطقه سبك خاصي دارد. با توجه به وجود مهرهاي مختلف كشور‌هاي گوناگون در اين مجموعه مي‌توان گفت كه جيرفت يك شاهر‌اه بزرگ تجاري در اين دوره بوده‌است.»
‌تازه‌ترين فصل كاوش‌هاي باستان‌شناسي با هدف اثبات حقانيت ايران در دادگاه‌هاي بين‌المللي براي استرداد اشياي به غارت رفتن تمدن كهن جيرفت 12 دي به سرپرستي يوسف مجيد زاده در منطقه باستاني كنار صندل آغاز شد.
رودخانه هليل رود از كوه هاي هزار و لاله زار سرچشمه مي گيرد و در طول 400 كيلومتر آن تا رودخانه جازموريان، محوطه هاي تاريخي بسياري شناسايي شده است.
اشیاء پیدا شده مانند جام ها، ظروف مختلف، گلدانها. ساخته شده از سنگ یا گل مخصوص کوزه گری. مزین با نقش و نگارهای برجسته بسیار بدیع از حیوانات، دام، طبیعت، نخل و گیاهان که با نگین های رنگین گرانبها مانند فیروزه، مرمر، یشم ویا مروارید مزین بوده اند. بروی بسیاری از ظروف طرح معماری ساختمان 2 یا 3 طبقه به چشم می خورد.
اشکال انسان، پهلوانان و یا حیوانات مانند عقاب، قوچ، گاو، آهو، مار، شیر، عقرب.
کارشناسان از نقوش دام، طبیعت و انسان بروی ظروف و از باز مانده دانه های غلات پی برده اند که این مردم
زندگی کاملأ شهرنشینی توام با کشاورزی، دامپروری، پیشه وری و صنعت داشته اند. در هیچکدام از نقوش اثری از شکار یا جنگ و یا ابزاری که گویای چنین صحنه ها و اعمالی باشد دیده نشده.
. مُهرها
خانم هالی پیتمن متخصص مُهرهای منطقه بین النهرین میگوید، مُهرهای یافت شده با نقوش مختلف در منطقه متعلق به تجاری بوده که از نقاط دیگر برای خرید کالا به "جیرفت" میامدند و از این مُهر ها برای مُهر و موم کالا ها استفاده میکردند. تعداد زیاد مهرها و تنوع طرحها نشان میدهد که خریداران زیادی ازنقاط مختلف خارج از منطقه به این شهر میامده اند.
چند سالی بود که کارشناسان به اشیائی با فرم مشابه هم (با نقوش مختلف و مزین به نگینهای قیمتی) در کشورهای مصر، تاجیکستان، مغولستان، افغانستان و بین النهرین برخورد میکردند، بدون آنکه بتوانند مبدأ آنان را پیدا کنند. متخصصین این اشیاء را "کیف دستی" مینامند وتا کنون هیچ کاربرد خاصی برای این اشیاء معلوم نشده بود. اکنون پس از کاوشهای " جیرفت " متخصصین پی به مبدأ ساخت این اشیاء گرانبها برده اند.
خانم پیتمن و آقای مجید زاده معتقدند که این اجسام برای وزن کردن دقیق سنگها و نگینهای گرانبها استفاده میشده اند. بدلیل تراکم مهر ها و سنگ وزن ها خانم پیتمن معتقد است که " جیرفت" " الدورادوی" خریداران سنگهای قیمتی بوده است.
. زیگورات
قدیمیترین زیگوراتی که تا کنون در بین النهرین یافت شده مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد، در اوروک ( اورUr -) در پایه 120متر در 120 میباشد.
پایه زیگورات پیدا شده در کناره "هلیل رود" کنار صندال( konar sandal )  در پایه 400 متر در 400 متر و مربوط به میانه هزاره چهارم پیش از میلاد میباشد.
در تحقیقاتی که در زمستان 2005 با کمک دستکاه های الکتریکی ( مقاومت کهربائی ) در تپه باستانی "کنار صندال " انجام شده، نتیجه مقاومت زمین نشان میدهد که در عمق 12 متری زیر تپه ها ، آثار ولایه هائی به مراتب قدیمیتر از لایه های فوقانی وجود دارند.
. نمونه خط
نمونه هائی ازخط بروی گل رس در "هلیل رود " پیدا شده که به گفته کارشناسان این خط قرن ها قدیمیتر از خط میخی ست. این خط یک خط سمبلیک ( symbolic)  نیست، بلکه خطی یا ( linear ) است، شامل خطوط مختلف که کنار یکدیگر قرار میگیرند.
لازم به ذکر است که تا کنون خط میخی به عنوان اولین و قدیمیترین نوع خط نوشتاری بحساب میامده وزادگاه آن بین النهرین بوده است.
.  آراتای باستانی
دیر زمانیست که باستا ن شنا سا ن در لوح های گلی یافت شده از بین النهرین به نام تمدنی به نام " آراتا " برخورد کرده بودند ولی تا کنون اثری از چنین تمدنی پیدا نشده بود.
در یکی از این الواح " مردوک " پادشاه سومر ( هزاره سوم پیش از میلاد ) از زبان " ای نانا " بزرگترین الهه خدای سومریان، مردم " آراتا " را که به تازه گی تحت سلطه سومریان درآمده بودند زنهار می دهد و می گوید که اگر می خواهند پس از شکست تحت سلطه سومر به زندگی خود آزادانه ادامه دهند، باید از گنجینه های گرانبهائی که در اختیار دارند به عنوان خراج به او بپردازند.
در یکی از این الواح مسیر فرستاده مردوک برای بردن پیام به نزد مردم" آراتا " چنین شرح داده شده است:
از اوروک به آنشان و از آنشان به سمت شرق باید چندین کوه را پشت سر میگذاشته.
آقای مجید زاده و هیئت همراه او اعتقاد کامل دارند که این مسیر، مسیریست که فرستاده از سومر به سمت کرانه های " هلیل رود " پیموده است.
بدین ترتیب، یافته های " جیرفت " افق دیگری از فرهنگهای شرق را گشوده. امروزه، کارشناسان و خاورشناسان همصدا بر یک باورند که در تاریخ مردم شناسی 2 دوره وجود دارد. یکی دوره پیش از کشفیات " جیرفت " و دیگری پس از کشفیات آن. پس از این کشفیات است که تاریخ تمدن جهان باید از نو نگاشته شود.

نمونه خط  جیرفت